Wanneer mantelzorg verdacht wordt gemaakt

O

ver liefde, autonomie en de systemische neiging tot projectie
In de praktijk van mantelzorg en stervensbegeleiding komt het vaker voor dan we denken: iemand zorgt jarenlang met toewijding voor een zieke partner, maar wordt door de directe omgeving van die partner niet erkend. Sterker nog, de mantelzorger, vaak de partner zelf wordt in twijfel getrokken, genegeerd of zelfs gezien als iemand met een dubbele agenda. Wat begint als liefdevol dragen, eindigt voor sommigen in isolatie.

De casus in het kort (met toestemming van de betrokken persoon)
Een vrouw zorgt jaren intensief voor haar zieke partner. Ze is zijn constante steun, aanspreekpunt en mantelzorger in de meest letterlijke zin van het woord. Hij erkent haar, spreekt zijn waardering uit, kiest bewust voor haar als zijn primaire vertrouwenspersoon. Zelfs in de laatste fase van zijn leven laat hij daar geen misverstand over bestaan. Hij schrijft brieven aan zijn familie, benoemt haar in zijn uitvaartwens en spreekt vanuit autonomie. Maar tijdens het ziekteproces en na zijn dood draait het beeld. De familie stelt haar rol ter discussie, haar zorg wordt verdacht gemaakt en zijn woorden worden geïnterpreteerd als beïnvloed en niet authentiek. In plaats van rouw en erkenning volgt afstand en uitsluiting.

Wat gebeurt hier op systemisch niveau?
Wanneer iemand sterft, komen er in families vaak oude, onverwerkte spanningen aan de oppervlakte. Loyaliteiten worden voelbaar. Onuitgesproken pijn, verlies of jaloezie kan zich richten op degene die het dichtst bij de overledene stond. Vooral als die persoon ‘van buiten’ komt, geen bloedverwant is. De systemische reflex is dan vaak projectie. In plaats van het verdriet of het gemis te erkennen, wordt het ongemak verplaatst naar een vermeende dader. De partner die wél bleef en wél nabij was, de mantelzorger die te zichtbaar werd.

De zondebokmechaniek
Als het familiesysteem geen ruimte heeft gehad om liefde, falen, afstand of nabijheid te verwoorden, wordt degene die de waarheid belichaamt vaak de zondebok. Niet omdat diegene iets verkeerd heeft gedaan maar omdat zijn of haar aanwezigheid confronteert.
In zulke situaties klinkt het vaak:

• “Sinds zij in zijn leven kwam, veranderde hij.”
• “Dit zijn haar woorden, niet de zijne.”
• “Wij herkenden hem niet meer aan het eind.”

De onderliggende boodschap is: we kunnen zijn keuze niet plaatsen dus maken we hem onschuldig en haar verantwoordelijk.

Wat is hierin nodig?
Wat in dergelijke situaties ontbreekt, is ruimte voor meervoudige perspectieven. Voor de mogelijkheid dat:

• Iemand zijn eigen keuzes heeft gemaakt, ook in kwetsbaarheid.
• Liefde en autonomie naast elkaar kunnen bestaan.
• Zorg én nabijheid erkenning verdienen, ook buiten het kerngezin om.

Wat vraagt om gezien te worden?
In plaats van te zoeken naar schuld of ‘waarheid’, kan de vraag ook zijn:

• Wat heeft deze situatie zichtbaar gemaakt dat eerder onbenoemd bleef?
• Wie werd er buitengesloten, en waarom?
• Waar is rouw verward geraakt met controleverlies?

Conclusie
Wanneer de liefdevolle zorg van een partner verdacht wordt gemaakt door een familiesysteem dat moeite heeft met afscheid en autonomie, ontstaan schrijnende situaties. Niet alleen voor de overledene maar vooral voor degene die bleef zorgen en zijn of haar kinderen. Professionals die werken met mantelzorg, verlies of familiedynamieken doen er goed aan deze patronen te herkennen om de ruimte te openen voor erkenning, heling en zo mogelijk “herverbinding”.